استاد جراحی غدد و سرطان، مرکز تحقیقات سرطان و مرکز جامع کنترل سرطان، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران ، profmeakbari@gmail.com
چکیده: (37 مشاهده)
سردبیر محترم؛
صحبت درباره این موضوع مهم دشوار و پیچیده است؛ موضوعی که هم مسئلهای بالینی و شخصی است و هم ابعاد زیستی و مفهومی دارد. برای روشنتر شدن بحث، میخواهم از تعریف سرطان آغاز کنم. سرطان چیست؟ در واقع، ما معتقدیم تغییر در رفتار ژنوم موجب بیماریای میشود که آن را سرطان مینامیم.
ژنوم چیست؟ ژنومِ هر فرد، که بر روی ۴۶ کروموزوم قرار دارد، از زمان تولد تا مرگ ـ و حتی پس از مرگ ـ یکسان میماند و تغییر نمیکند. بنابراین، حتی پس از میلیونها سال، اگر قطعهای از بدن فردی پیدا شود، میتوان ژنوم او را توالییابی کرد و مشخص نمود آن فرد چه کسی بوده است. به بیان دیگر، ژنوم هر انسان از لحظه ی لقاح تخمک توسط اسپرم و شکلگیری انسانی جدید، ثابت است.
ژن چیست؟ ژن یا ژنوم بخشی از کروماتین است؛ اگر آن را بهطور کامل در نظر بگیریم، طولش حدود ۷۵۰ میلیارد کیلومتر خواهد بود. هر ژن، که از چهار نوکلئوتید تشکیل شده، بخشی از این ساختار عظیم را میسازد. این ساختار بسیار طولانی در طول زندگی در معرض عوامل استرسزای گوناگون قرار دارد؛ عواملی که هم از درون بدن و هم از محیط بیرون سرچشمه میگیرند. بنابراین، وقتی از ژن صحبت میکنیم، باید بدانیم که تنها یک تا دو درصد از ژنومی که پیشتر توضیح دادم، یعنی ژنوم ژرمینال (ارثی)، در طول زندگی دچار تغییرات رفتاری میشود و زمینهساز برخی بیماریها در انسان است. در مقابل، حدود ۹۸ درصد تغییرات رفتاری ژنوم تحت تأثیر «اگزپوزوم» (Exposome) شکل میگیرد؛ یعنی مجموعه عواملی که از خارج بدن، خارج جامعه و حتی فراتر از کرهی زمین بر انسان اثر میگذارند.
بنابراین، اپیژنتیک در بررسی همه بیماریها، از جمله سرطان، نقشی اساسی دارد. هرچه شناخت ما از رفتار ژنها و تغییرات آنها عمیقتر شود، با چالشهای بیشتری در زمینه اپیژنتیک روبهرو میشویم. اپیژنتیک به این معناست که رفتار ژنها از محرکها و عوامل گوناگون زیستی، روانی، اجتماعی، معنوی و بسیاری عوامل دیگر تأثیر میپذیرد. این موضوع نشان میدهد که سرطان، که بر اثر تغییر در ساختار هر یک از نوکلئوتیدهاــ مانند سیتوزین، آدنین یا گوانین ــ ایجاد میشود، حتی ممکن است با تغییر یک الکترون در ساختار زیراتمی آنها آغاز شود؛ فرایندی که آن را «تومورزایی»(Tumorization) مینامند. چنین تغییری رفتار ژنوم را دگرگون میکند و به بروز سرطان یا بیماریهای دیگر میانجامد. بنابراین، سرطان در پی تغییر رفتار ژن ایجاد میشود؛ نهفقط در ژنوم ژرمینال، بلکه عمدتاً در ژنومی که دستخوش تغییرات هیستونی یا متیلاسیون شده است؛ یعنی تغییرات اپیژنتیک. این اصلی ثابت است. این بدان معناست که سرطان هرگز بهطور کامل «شفا» نمییابد. واژه کلیدی در تعریف این موضوع «شفا» است: سرطان شفا نمییابد. شفا یعنی همه عواملی که رفتار ژنوم را تغییر دادهاند، به حالت اولیه بازگردند؛ اما چنین چیزی در سرطان رخ نمیدهد. بااینحال، درمان، مدیریت بیماری و مداخلات درمانی میتوانند سرطان را کنترل کنند و حتی آن را برای سالهای طولانی تحت مدیریت نگه دارند. این همان کنترل سرطان است، نه درمان قطعی؛ یعنی شفا. شفا اتفاق نخواهد افتاد.
بنابراین، در بررسی زیستشناسی سرطان نباید فقط به سلولهای سرطانی و تغییر رفتار ژنهایی بپردازیم که موجب ایجاد و تکثیر این سلولها و بروز جهشهای جدید میشوند؛ بلکه باید همه اجزای مرتبط را در نظر بگیریم، چرا که همگی دستخوش تغییر میشوند. حتی ریزمحیط تومور (Tumor Microenvironment) نیز تغییر میکند و از بسیاری جهات، اهمیت آن از خود سلولهای سرطانی بیشتر است. ریزمحیط تومور مفهومی بسیار پیچیده دارد. مهمترین و شایعترین جزء آن، فیبروبلاستهای مرتبط با سرطان (Cancer-Associated Fibroblasts یا CAFs) هستند؛ زیرا فیبروبلاستها در همه بافتهای بدن حضور دارند و در اطراف سلولهای سرطانی نیز یافت میشوند. رفتار این فیبروبلاستها بیش از آنکه به ژنوم ژرمینال وابسته باشد، تحت تأثیر تغییرات اپیژنتیک قرار دارد. موضوع دیگر، فرآوردههایی است که از سلولهای سرطانی منشأ میگیرند. این سلولها مواد متعددی تولید میکنند؛ ازجمله DNA آزاد، انواع پروتئینها و اگزوزومها (Exosomes) اگزوزومها ذرات بسیار مهمی هستند که از سلولهای سرطانی منشأ میگیرند. افزون بر این، عوامل متعدد دیگری نیز در طول حیات سرطان با آن همراهاند و بر وضعیت سلامت یا بیماری افراد تأثیر میگذارند.
از دیدگاه من، سرطان از همان آغاز، بیش از آنکه صرفاً مسئلهای زیستی باشد، پدیدهای مرتبط با ساختار اتمی است. این ساختار اتمی تنها به ویژگیهای فردی بیمار محدود نمیشود، بلکه با دگرگونیهای جامعه نیز پیوند دارد؛ جامعهای نهفقط انسانی، بلکه جوامع دیگر، و نهفقط در کره زمین، بلکه در جهان و حتی فراتر از آن. ازاینرو، ارائه تعریفی کاملاً دقیق و قطعی از سرطان بسیار دشوار است. به نظر من، بهتر است با نوعی تفاهم مشترک (Mutual Understanding) به این موضوع بنگریم. پس از تشخیص سرطان، در مراحل اصلی تشخیص و درمان، مانند جراحی، شیمیدرمانی و دیگر روشهای درمانی، مناسبتر است فرد را «بیمار» بنامیم؛ برای مثال، «بیمار مبتلا به سرطان». پس از پایان درمان اصلی، با آغاز مرحله پیگیری (Follow-up) و بازگشت فرد به زندگی عادی، بهتر است از اصطلاح «بازمانده» (Survivor) استفاده کنیم.
بنابراین، بازماندگان کسانی هستند که هرچند درمان قطعی یا «شفا» نیافتهاند، مرحله اصلی درمان را پشت سر گذاشتهاند. در دورهای که آنان را «بیمار» مینامیم، باید با معیارهای دقیق ارزیابی شوند و درمانهای لازم را دریافت کنند؛ زیرا در آن مرحله واقعاً بیمارند. اما پس از پایان این دوره و ورود به مرحله پیگیری، حتی اگر همچنان دارو یا مراقبتهایی دریافت کنند، در وضعیت بقا هستند و میتوان آنان را «بازمانده» نامید.
امیدوارم این توضیحات کوتاه به ارائه تعریفی روشنتر از این موضوع کمک کند. همچنین از همه پژوهشگرانی که در زمینه مطالعات مفهومی و تدوین تعاریف فعالیت میکنند و میکوشند ارتباط میان پژوهشگران دقیقتر و بهتر شود، صمیمانه سپاسگزارم.
نوع مطالعه:
دیدگاهی |
موضوع مقاله:
تشخیص، درمان، بازتوانی دریافت: 1405/8/3 | پذیرش: 1405/8/22